فن ضد انفجار ۴۰×۴۰: انتخاب سایز، ناحیهٔ خطر و خواندن کاتالوگ
پاسخ کوتاه: «فن ضد انفجار ۴۰×۴۰» یعنی فنی با قطر پروانهٔ ۴۰۰ میلیمتر که برای کار در فضای دارای گاز یا بخار قابل اشتعال گواهینامهٔ Ex دارد. عدد ۴۰×۴۰ فقط ابعاد است، نه سطح حفاظت. پیش از سفارش، سه چیز تعیینکننده است: ناحیهٔ خطر محل نصب (Zone 1 یا 2)، دبی هوای لازم بر پایهٔ حجم فضا، و برچسب Ex روی پلاک موتور. فنی که فقط «بدنه آلومینیومی و پروانهٔ برنجی» دارد ولی پلاک Ex ندارد، فن ضد انفجار نیست.
چرا سایز ۴۰×۴۰ پرتکرارترین درخواست است
در پروژههای پتروشیمی و تعمیرات مخزن، فن ضد انفجار ۴۰×۴۰ بهعنوان فن سیّار تهویهٔ فضای محصور استفاده میشود: قطر پروانهٔ ۴۰۰ میلیمتر بزرگترین اندازهای است که هنوز یک نفر میتواند آن را جابهجا کند و با شیلنگ فلکسیبل ۴۰۰ به دریچهٔ آدمرو مخزن وصل شود. به همین دلیل بیشتر خریدها روی همین اندازه متمرکز است، در حالی که تصمیم فنی اصلی جای دیگری گرفته میشود.
خطای رایج این است که خریدار ابعاد را ثابت میگیرد و بقیهٔ مشخصات را رها میکند. ترتیب درست برعکس است: اول ناحیهٔ خطر، بعد دبی، و در آخر ابعاد.
گام یک: ناحیهٔ خطر محل نصب را مشخص کنید
ناحیهبندی (Zone) بر پایهٔ استاندارد IEC 60079-10 تعیین میکند که فضای مورد نظر چه مدت در سال حاوی مخلوط قابل اشتعال است. تجهیز باید دستکم با همان ناحیه سازگار باشد:
| ناحیه | تعریف | دستهٔ تجهیز ATEX | نمونهٔ محل |
|---|---|---|---|
| Zone 0 | مخلوط قابل اشتعال بهطور دائم یا در دورههای طولانی حاضر است | 1G | داخل مخزن سوخت |
| Zone 1 | در شرایط عادی بهرهبرداری گاهبهگاه حاضر میشود | 2G | اطراف دریچهٔ آدمرو، نزدیک شیر نمونهگیری |
| Zone 2 | در شرایط عادی حاضر نیست و اگر بیاید کوتاهمدت است | 3G | محوطهٔ باز واحد فرایندی |
| Zone 20 / 21 / 22 | همان تعریفها برای گرد و غبار قابل اشتعال | 1D / 2D / 3D | سیلو، خط آسیاب |
نکتهای که هزینهساز است: فن مجاز برای Zone 2 در Zone 1 قابل استفاده نیست، ولی عکس آن مجاز است. اگر ناحیهٔ محل نصب هنوز رسماً تعیین نشده، سفارش را متوقف کنید؛ خرید بر پایهٔ حدس یعنی یا تجهیز غیرمجاز میخرید یا چند برابر هزینه میدهید.
گام دو: برچسب Ex را بخوانید
روی پلاک موتور یک رشتهکد وجود دارد که همهٔ اطلاعات حفاظتی در آن است. نمونه: II 2G Ex db IIB T4 Gb. اجزای آن:
- II — گروه تجهیز؛ II یعنی صنایع سطحی (غیرمعدنی).
- 2G — دستهٔ تجهیز و نوع ماده؛ ۲ یعنی مجاز برای Zone 1، حرف G یعنی گاز (D یعنی گرد و غبار).
- Ex db — نوع حفاظت؛
dیعنی محفظهٔ ضد انفجار (Flameproof) وeیعنی ایمنی افزوده. - IIB — گروه گاز؛ IIA پروپان، IIB اتیلن، IIC هیدروژن و استیلن. IIC سختگیرانهترین است.
- T4 — کلاس دمای سطح.
| کلاس دما | بیشینهٔ دمای سطح تجهیز |
|---|---|
| T1 | ۴۵۰ درجهٔ سلسیوس |
| T2 | ۳۰۰ درجهٔ سلسیوس |
| T3 | ۲۰۰ درجهٔ سلسیوس |
| T4 | ۱۳۵ درجهٔ سلسیوس |
| T5 | ۱۰۰ درجهٔ سلسیوس |
| T6 | ۸۵ درجهٔ سلسیوس |
مرجع: IEC 60079-0. دمای خوداشتعالی گاز موجود در فضا باید بالاتر از عدد کلاس دمای تجهیز باشد.
گام سه: دبی لازم را حساب کنید، نه حدس بزنید
دبی مورد نیاز از حجم فضا و تعداد تعویض هوا در ساعت به دست میآید:
دبی (مترمکعب بر ساعت) = حجم فضا (مترمکعب) × تعداد تعویض هوا در ساعت
تعداد تعویض هوا از دستورالعمل ایمنی کارفرما یا مجوز کار در فضای محصور میآید و برای تهویهٔ پیش از ورود با تهویهٔ حین کار متفاوت است. سپس باید افت فشار شیلنگ را کم کنید: هر ده متر فلکسیبل و هر زانویی، بخشی از دبی اسمی فن را میخورد. دبی روی کاتالوگ، دبی «هوای آزاد» است نه دبی سر شیلنگ.
ترتیب کار در فضای محصور نیز خودش یک رویهٔ جداست؛ در ورود ایمن به فضای محصور: ترتیب گازسنجی، تهویه و تجهیزات نجات گامبهگام آمده است.
فن ضد انفجار یا فن ضد جرقه؟ یکی نیستند
«فن ضد جرقه» (Spark-resistant) بر پایهٔ ردهبندی AMCA 99 به ترکیب فلز پروانه و بدنه اشاره دارد تا برخورد آنها جرقه نزند. این یک ویژگی مکانیکی است و گواهینامهٔ Ex نیست. یک فن میتواند ضد جرقه باشد ولی موتورش برای ناحیهٔ خطرناک گواهی نداشته باشد. در استعلام، عبارت «ضد جرقه» را معادل «ضد انفجار» نگیرید و پلاک Ex موتور را جداگانه بخواهید. برای درک بهتر مبنای این تفکیک، فن ضد انفجار چیست و چه کاربردی دارد و انواع فن ضد انفجار را ببینید.
در کاتالوگ فن ضد انفجار دنبال چه بگردید
کاتالوگی که این هشت قلم را نداشته باشد، برای تصمیم خرید کافی نیست:
- قطر پروانه و ابعاد کلی، همراه با وزن
- منحنی دبی-فشار استاتیک (نه فقط یک عدد دبی)
- رشتهکد کامل Ex موتور و شمارهٔ گواهینامه با نام مرجع صادرکننده
- درجهٔ حفاظت IP و دمای کاری مجاز محیط
- توان و ولتاژ موتور و نوع راهاندازی
- جنس بدنه، پروانه و حلقهٔ محافظ
- نوع و طول فلکسیبل سازگار و روش اتصال
- الزام اتصال به زمین بدنه
تهویهٔ ناحیهٔ خطرناک با پایش گاز و سیستم اعلام حریق یک زنجیره است؛ اگر روی همان واحد دتکتور و شستی ضد انفجار هم دارید، استاندارد NFPA برای سیستمهای اعلام حریق و بازرسی دتکتور حرارتی ادامهٔ منطقی همین بحث است.
چهار اشتباه رایج در خرید فن ضد انفجار ۴۰×۴۰
| اشتباه | چه پیش میآید | کار درست |
|---|---|---|
| سفارش بر پایهٔ ابعاد بهتنهایی | فن میرسد ولی برای ناحیهٔ محل نصب مجاز نیست | اول Zone، بعد ابعاد |
| پذیرفتن «ضد جرقه» بهجای Ex | در بازرسی شخص ثالث رد میشود | پلاک Ex و شمارهٔ گواهی را بخواهید |
| نادیدهگرفتن طول فلکسیبل | دبی واقعی سر مخزن بسیار کمتر از کاتالوگ است | دبی را با طول واقعی شیلنگ حساب کنید |
| بیتوجهی به اتصال زمین | الکتریسیتهٔ ساکن، خودش منبع اشتعال میشود | بست ارت و تداوم اتصال بررسی شود |
پرسشهای پرتکرار
فن ضد انفجار ۴۰×۴۰ یعنی چند سانتیمتر؟
قطر پروانه ۴۰ سانتیمتر (۴۰۰ میلیمتر) است. ابعاد کلی بدنه و قاب بسته به سازنده کمی بزرگتر است و برای طراحی محل نصب باید از نقشهٔ ابعادی همان مدل خوانده شود.
تفاوت Ex d و Ex e چیست؟
در Ex d محفظه طوری ساخته شده که اگر انفجار داخلش رخ دهد، شعله به بیرون سرایت نکند. در Ex e از ابتدا جلوی ایجاد جرقه و دمای بالا گرفته میشود. هر دو برای Zone 1 بهکار میروند و انتخاب میانشان به طراحی سازنده بستگی دارد.
آیا برای Zone 2 باید فن Zone 1 بخرم؟
لازم نیست، ولی مجاز است. اگر احتمال دارد همان فن سیّار بعداً در ناحیهٔ سختگیرانهتر استفاده شود، خرید تجهیز دستهٔ بالاتر از نظر هزینهٔ کل کمریسکتر است.
کاتالوگ فن ضد انفجار را چطور بگیرم؟
کاتالوگ فنی و منحنی دبی-فشار مدلهای موجود از طریق شمارهٔ زیر ارسال میشود. برای انتخاب درست، حجم فضا، ناحیهٔ خطر و طول فلکسیبل مورد نیاز را همراه درخواست بفرستید.
ناحیهٔ خطر و حجم فضا را بگویید تا مدل، دبی و رشتهکد Ex مناسب را پیشنهاد دهیم و کاتالوگ فنی را بفرستیم.
آخرین بازبینی فنی: مرداد ۱۴۰۵ · بازبینی بعدی: بهمن ۱۴۰۵ · مرجع ردهبندی: IEC 60079-0 و IEC 60079-10. اعداد دبی و توان هر مدل باید از کاتالوگ همان سازنده خوانده شود.