انواع دتکتور اعلام حریق: دودی، حرارتی، شعلهای و ترکیبی؛ راهنمای انتخاب بر اساس فضا
دتکتور اعلام حریق حسگری است که یکی از نشانههای آتش را میگیرد: دود، گرما، شعله یا گاز CO. انتخاب درست از سه پرسش بیرون میآید: در آن فضا چه چیزی بهطور عادی وجود دارد که آلارم کاذب بسازد؟ سقف چند متر است؟ و پنل موجود متعارف است یا آدرسپذیر؟ برای دفتر و راهرو دتکتور دودی نوری، برای آشپزخانه و پارکینگ حرارتی، برای انبار با سقف بلند دتکتور بیم، و برای ناحیهٔ دارای سوخت و بخار قابل اشتعال دتکتور شعلهٔ ضدانفجار.
در این صفحه میخوانید
دتکتور اعلام حریق چه چیزی را حس میکند؟
هر آتشی در مسیر رشد خود چند ردپا به جا میگذارد. آتش کندسوز، مثل سیمکشی داغشده یا کارتن در حال دود کردن، مدتها پیش از آنکه گرمای محسوس بسازد دود تولید میکند. آتش مایعات قابل اشتعال برعکس است: در چند ثانیه شعله و تابش میدهد و دود و گرما بعد میرسند. دتکتور اعلام حریق دقیقاً برای گرفتن یکی از همین ردپاها ساخته میشود، و به همین دلیل «بهترین دتکتور» بهطور مطلق وجود ندارد.
منطق انتخاب ساده است: دتکتوری بگذارید که آتش محتمل آن فضا را زودتر از بقیه ببیند، و در عین حال با رفتار عادی همان فضا تحریک نشود. دتکتور دودی در آشپزخانه آتش را زود میبیند، اما بخار پخت را هم آتش میبیند. نتیجه، آلارمهای مکرر و در نهایت پنلی است که یک نفر خاموشش کرده. این همان جایی است که انتخاب نادرست از یک ایراد فنی به یک ریسک جانی تبدیل میشود.
انواع دتکتور اعلام حریق در یک جدول
هر نوع دتکتور اعلام حریق در اروپا بخش مخصوص خود را در سری استاندارد EN 54 دارد. شمارهٔ این بخش را روی برچسب یا دیتاشیت محصول پیدا کنید؛ اگر نبود، آن را از فروشنده بخواهید. مرجع شمارهها فهرست بخشهای EN 54 در انجمن صنایع آتش بریتانیا (FIA) است.
| نوع دتکتور | چه چیزی را حس میکند | استاندارد | مناسب برای | جای نامناسب |
|---|---|---|---|---|
| دودی نوری (اپتیکال) | ذرات دود در محفظهٔ نوری | EN 54-7 | دفتر، راهرو، اتاق خواب هتل، بایگانی | آشپزخانه، حمام، کارگاه پرغبار |
| حرارتی دمای ثابت | رسیدن دما به آستانهٔ مشخص | EN 54-5 | موتورخانه، دیگخانه، آشپزخانهٔ صنعتی | جایی که هشدار زودهنگام حیاتی است |
| حرارتی افزایش دما (ROR) | سرعت بالا رفتن دما | EN 54-5 | پارکینگ، آشپزخانه، انبار عمومی | کنار دریچهٔ هوای گرم، فر و اجاق |
| ترکیبی دود و حرارت | دود و گرما با هم، با منطق تصمیم | EN 54-29 | فضاهای مختلط، هتل، ساختمان اداری | فضای بسیار پرغبار یا پربخار |
| شعلهای UV/IR | تابش فرابنفش و فروسرخ شعله | EN 54-10 | مخزن سوخت، سالن رنگ، سکوی بارگیری | فضای بسته با دید مسدود |
| بیم (پرتوی خطی) | کم شدن نور بین فرستنده و گیرنده | EN 54-12 | انبار و سالن با سقف بلند، آتریوم | سازهٔ لرزان، مسیر پرتردد جرثقیل |
| کابل حرارتی خطی | گرما در طول کابل | EN 54-22 | سینی کابل، نوار نقاله، تونل | اتاقهای کوچک معمولی |
| مکشی (ASD) | نمونهٔ هوا از لولههای مکش | EN 54-20 | اتاق سرور، اتاق تمیز، بایگانی ارزشمند | پروژهٔ کمبودجه با ریسک عادی |
| گاز CO | مونوکسید کربن حاصل از سوختن ناقص | EN 54-26 | اتاق خواب، فضای با آتش کندسوز | پارکینگ و محل تردد خودرو |
انتخاب دتکتور اعلام حریق بر اساس نوع فضا
جدول بالا انواع را معرفی کرد؛ این جدول تصمیم را میسازد. ستون آخر همان دلیلی است که باید در جلسهٔ فنی یا جواب به ناظر از انتخابتان دفاع کند.
| فضا | دتکتور پیشنهادی | دلیل انتخاب |
|---|---|---|
| دفتر، راهرو، اتاق جلسه | دودی نوری | آتش محتمل کندسوز است و دود پیش از گرما میرسد |
| آشپزخانه و آبدارخانه | حرارتی (ROR یا دمای ثابت) | بخار و دود پخت، دتکتور دودی را مدام تحریک میکند |
| پارکینگ | حرارتی ROR | دود اگزوز برای دتکتور دودی آلارم کاذب میسازد |
| موتورخانه و دیگخانه | حرارتی دمای ثابت | دمای عادی بالا و نوساندار است |
| انبار با سقف بلند | بیم یا مکشی | دود پیش از رسیدن به سقف بلند رقیق میشود |
| سینی کابل و نوار نقاله | کابل حرارتی خطی | خطر در طول مسیر پخش است، نه در یک نقطه |
| اتاق سرور و بایگانی | مکشی یا دودی نوری حساس | هزینهٔ یک دقیقه تأخیر از قیمت دتکتور بیشتر است |
| مخزن سوخت، سالن رنگ، ناحیهٔ Ex | شعلهای یا حرارتی ضدانفجار | آتش سریع است و تجهیز باید گواهی ناحیهٔ خطر داشته باشد |
| کارگاه پرغبار | حرارتی یا ترکیبی با منطق ضد آلارم کاذب | غبار محفظهٔ نوری را آلوده و حساس میکند |
برای فضاهای عمومی، دتکتور دود نوری Orbis و دتکتور ترکیبی دود و حرارت Orbis دو گزینهٔ رایجاند. جایی که دود عادیِ فضا مانع استفاده از دتکتور دودی است، دتکتور حرارتی افزایش دما (Rate of Rise) فنوال یا دتکتور حرارتی ضدانفجار Fenwal را کنار هم بسنجید. برای سینی کابل و نقاله، کابل حرارتی خطی Proreact یک مسیر پیوسته را پوشش میدهد. در ناحیههای دارای بخار قابل اشتعال هم دتکتور شعله UV/IR مدل FL3110 و دتکتور شعلهٔ ضدانفجار X-5200 مطرح میشوند؛ جزئیات گواهی Ex و محل نصب را در راهنمای دتکتور شعله ضد انفجار و شستی Ex نوشتهایم.
قاعدهٔ سرانگشتی: اگر در فضایی بهطور روزمره دود، بخار یا غبار دیده میشود، دتکتور دودی ساده انتخاب اول نیست. اگر آتش محتمل آن فضا از جنس مایع قابل اشتعال است، منتظر دود نمانید و سراغ دتکتور شعله بروید. نوع آتش را از کلاسهای آتش هم میتوانید تشخیص دهید.
ارتفاع سقف و سطح پوشش هر دتکتور اعلام حریق
حد ارتفاع سقف برای هر نوع دتکتور
دو عدد تعیین میکند چند دتکتور اعلام حریق لازم دارید: ارتفاع سقف و شعاع پوشش هر دستگاه. هرچه سقف بلندتر باشد، دود و گرما پیش از رسیدن به دتکتور رقیقتر میشوند و از یک ارتفاع به بعد دتکتور نقطهای دیگر قابل اتکا نیست. جدول زیر حد ارتفاع را برای حالت عمومی، طبق جدول ۳ استاندارد BS 5839-1:2025، از راهنمای Kentec بر BS 5839-1:2025 نقل میکند.
| نوع دتکتور | حداکثر ارتفاع سقف (حالت عمومی) |
|---|---|
| حرارتی کلاس A1 (EN 54-5) | ۹ متر |
| حرارتی سایر کلاسها (EN 54-5) | ۷٫۵ متر |
| دودی نقطهای (EN 54-7) | ۱۰٫۵ متر |
| گاز CO (EN 54-26) | ۱۰٫۵ متر |
| بیم با حساسیت عادی (EN 54-12) | ۲۵ متر |
| مکشی، حد عمومی (EN 54-20) | ۱۰٫۵ متر؛ برای کلاسهای حساستر بیشتر |
هر دتکتور اعلام حریق چند متر مربع را پوشش میدهد؟
سطح پوشش را هم همین استاندارد تعریف کرده است. طبق راهنمای جیبی BS 5839-1:2025 (Apollo)، دتکتور دودی نقطهای روی سقف تخت شعاع پوشش ۷٫۵ متر دارد که در چیدمان شطرنجی معادل مربع ۱۰٫۶ در ۱۰٫۶ متر، یعنی حدود ۱۰۰ متر مربع است. دتکتور حرارتی شعاع ۵٫۳ متر دارد؛ مربع ۷٫۵ در ۷٫۵ متر، یعنی حدود ۵۰ متر مربع. همان راهنما فاصلهٔ دستکم ۵۰۰ میلیمتر از هر مانع و یک متر از دریچهٔ هوای ورودی را توصیه میکند.
برآورد سریع تعداد دتکتور
سالن اداری ۴۰۰ متر مربعی با سقف تخت و بدون تیغه، با دتکتور دودی دستکم به چهار دستگاه نیاز دارد و با دتکتور حرارتی به حدود هشت دستگاه. این عدد فقط برای برآورد اولیهٔ بودجه است. تیرهای سقف، تیغهها، شکل اتاق و راهروها تعداد واقعی را بالا میبرند و نقشهٔ نهایی را باید طراح دارای صلاحیت ببندد.
دتکتور متعارف یا آدرسپذیر؟
این پرسش بیشتر از آنکه به خود دتکتور مربوط باشد، به پنل برمیگردد. در سیستم متعارف، دتکتورها زونبهزون به پنل وصل میشوند و پنل فقط میگوید «زون ۳ آلارم دارد». در سیستم آدرسپذیر، هر دتکتور شناسهٔ خودش را دارد و پنل دقیقاً نشان میدهد کدام دستگاه در کدام اتاق فعال شده است.
| معیار | متعارف (Conventional) | آدرسپذیر (Addressable) |
|---|---|---|
| تشخیص محل آتش | در حد زون | در حد هر دتکتور |
| مناسب برای | ساختمان کوچک و کمزون | کارخانه، بیمارستان، برج، مجتمع |
| سازگاری | با اغلب پنلهای متعارف | فقط با پروتکل همان برند یا خانوادهٔ پنل |
| عیبیابی و نگهداری | کندتر؛ باید زون را گشت | سریع؛ پنل دستگاه معیوب را نام میبرد |
نکتهٔ خرید: دتکتور آدرسپذیر را پیش از دانستن برند و پروتکل پنل نخرید. دتکتوری که با پروتکل پنل شما حرف نمیزند، روی سقف نصب میشود اما در عمل وجود ندارد. سازگاری اجزای سیستم موضوع بخش ۱۳ استاندارد EN 54 است.
پنج اشتباه رایج در خرید دتکتور اعلام حریق
- دتکتور دودی در آشپزخانه و پارکینگ. حاصلش آلارم کاذب است و بعد از چند هفته کسی زون را از مدار خارج میکند.
- خرید دتکتور آدرسپذیر بدون شناخت پنل. اول مدل و پروتکل پنل را از تابلو یا مستندات بخوانید، بعد استعلام بگیرید.
- دتکتور نقطهای زیر سقف خیلی بلند. در انبار با سقف بلندتر از حد جدول بالا، دتکتور نقطهای دود را دیر یا هرگز نمیبیند؛ بیم یا مکشی لازم است.
- نصب کنار دریچهٔ کولر و هواساز. جریان هوا دود را از محفظهٔ دتکتور دور میکند. فاصلهٔ یکمتری از دریچهٔ هوای ورودی را رعایت کنید.
- فراموش کردن ابزار تست. دتکتوری که هرگز با دود یا گرمای شبیهسازیشده تست نشده، فقط یک قاب پلاستیکی روی سقف است. تستر حرارتی SOLO 461، ابزار نصب و جداسازی Solo 200 و سایر اقلام در ابزار تست و شبیهساز دتکتور برای تیم نگهداری ساخته شدهاند.
اگر سیستم نصبشده دارید و میخواهید وضعیت فعلی را بسنجید، چک لیست بازرسی سیستم اعلام حریق و راهنمای بازرسی دتکتور حرارتی را ببینید. الزامات کلی طراحی و نگهداری را هم در استاندارد NFPA برای سیستمهای اعلام حریق جمع کردهایم. برای سامانهٔ اطفای آبی کنار اعلام حریق، راهنمای بازرسی اسپرینکلر مکمل همین صفحه است.
برای استعلام دتکتور اعلام حریق چه اطلاعاتی بفرستید؟
پیشفاکتور دقیق زمانی صادر میشود که این شش مورد روشن باشد. همین فهرست را میتوانید برای تدارکات یا پیمانکار هم بفرستید تا رفتوبرگشت کم شود:
- نوع هر فضا (دفتر، آشپزخانه، انبار، موتورخانه و…) و متراژ تقریبی آن
- ارتفاع سقف و نوع آن (تخت، شیبدار، تیرریزیشده)
- برند و مدل پنل موجود، و متعارف یا آدرسپذیر بودن آن
- وجود ناحیهٔ خطر (گاز، بخار یا گرد قابل اشتعال) و طبقهبندی آن اگر مشخص است
- تعداد مورد نیاز از هر نوع، بهعلاوهٔ پایه و ابزار تست
- نیاز به تاییدیهٔ آتشنشانی یا مشاور؛ دربارهٔ آن در مدارک تاییدیهٔ اعلام حریق نوشتهایم
استعلام دتکتور و تجهیزات اعلام حریق
آکس قیمت را روی سایت درج نمیکند، چون مدل مناسب به فضا، سقف و پنل شما بستگی دارد. فهرست بالا را بفرستید یا تماس بگیرید تا کارشناس فنی مدل سازگار را پیشنهاد دهد و پیشفاکتور رسمی صادر شود. نمونههای موجود را در دتکتور اعلام حریق در فروشگاه آکس ببینید.
پرسشهای پرتکرار دربارهٔ دتکتور اعلام حریق
دتکتور اعلام حریق چیست؟
حسگری است که یکی از نشانههای آتش، یعنی دود، گرما، شعله یا گاز CO را تشخیص میدهد و به پنل اعلام حریق فرمان آلارم میفرستد. پنل سپس آژیر، فلاشر و در صورت نیاز سامانههای دیگر را فعال میکند.
برای آشپزخانه چه دتکتوری مناسب است؟
دتکتور حرارتی؛ از نوع افزایش دما برای آبدارخانه و آشپزخانهٔ معمولی، و از نوع دمای ثابت برای آشپزخانهٔ صنعتی که دمای محیط بهطور عادی زیاد بالا و پایین میرود. دتکتور دودی در آشپزخانه آلارم کاذب میسازد.
دتکتور ترکیبی دود و حرارت چه مزیتی دارد؟
دو حسگر را در یک بدنه دارد و پیش از اعلام آلارم، ورودی هر دو را با هم مقایسه میکند. این کار آلارم کاذب را در فضاهای مختلط کم میکند و همچنان آتش کندسوز را زود میبیند. استاندارد آن EN 54-29 است.
هر دتکتور دودی چند متر مربع را پوشش میدهد؟
طبق BS 5839-1 روی سقف تخت حدود ۱۰۰ متر مربع (شعاع ۷٫۵ متر) و دتکتور حرارتی حدود ۵۰ متر مربع (شعاع ۵٫۳ متر). تیرهای سقف، تیغهها و ارتفاع بیشتر، این عدد را کم میکنند.
دتکتور آدرسپذیر با پنل متعارف کار میکند؟
معمولاً نه. دتکتور آدرسپذیر با پروتکل ارتباطی برند پنل کار میکند. پیش از خرید، مدل پنل را مشخص کنید تا دتکتور سازگار پیشنهاد شود.
کاور دتکتور دود برای چیست؟
در دوران ساخت، رنگآمیزی یا تعمیرات پرگردوخاک، کاور محفظهٔ دتکتور را از غبار حفظ میکند. پیش از تحویل یا راهاندازی دوبارهٔ سیستم باید برداشته شود، وگرنه دتکتور عملاً کور است.
آخرین بازبینی: ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ — بازبینی بعدی: ۳۰ اسفند ۱۴۰۵. اعداد ارتفاع و پوشش از BS 5839-1:2025 نقل شدهاند؛ مرجع نهایی طراحی، نسخهٔ جاری استاندارد، مقررات ملی ساختمان و نظر مرجع تأییدکننده است.